دانشمند دنياپرست و منحرف

تفسير نمونه ج : 7  ص :  11

وَ اتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِى ءَاتَيْنَهُ ءَايَتِنَا فَانسلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشيْطنُ فَكانَ مِنَ الْغَاوِينَ‏)175( وَ لَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَهُ بهَا وَ لَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلى الأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَوَاهُ  فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكلْبِ إِن تحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَث أَوْ تَترُكهُ يَلْهَث  ذَّلِك مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِئَايَتِنَا  فَاقْصصِ الْقَصص لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ‏)176( ساءَ مَثَلاً الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِئَايَتِنَا وَ أَنفُسهُمْ كانُوا يَظلِمُونَ‏)177( مَن يهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِى  وَ مَن يُضلِلْ فَأُولَئك هُمُ الخَْسِرُونَ‏)178(

ترجمه :

175 - و براى آنها بخوان سرگذشت آن كس را كه آيات خود را به او داديم ولى ) سرانجام ( از ) دستور ( آنها خارج گشت و شيطان به او دست يافت و از گمراهان شد .

176 - و اگر مى‏خواستيم ) مقام ( او را با اين آيات ) و علوم و دانشها ( بالا مى‏برديم ) اما اجبار بر خلاف سنت ماست لذا او را به حال خود رها ساختيم ( ولى او به پستى گرائيد و از هواى نفس خويش پيروى كرد او همچون سگ ) هار ( است كه اگر به او حمله كنى دهانش را باز و زبانش را برون خواهد كرد و اگر او را به حال خود واگذارى باز همين كار را مى‏كند ) گوئى آنچنان تشنه دنيا پرستى است كه هرگز سيراب نمى‏شود ( اين مثل جمعيتى است كه آيات ما را تكذيب كردند اين داستانها را ) براى آنها ( بازگو كن شايد بينديشند ) و بيدار شوند ( .

177 - چه بد مثلى دارند گروهى كه آيات ما را تكذيب كردند ولى آنها به خودشان ستم مى‏كردند .

178 - آن كس را كه خدا هدايت كند هدايت يافته ) واقعى ( او است و آنها را كه ) به خاطر اعمالشان ( گمراه سازد زيانكاران ) واقعى ( آنهايند .

تفسير نمونه ج : 7  ص :  12

تفسير :

دانشمندى كه در خدمت فراعنه در آيد

در اين آيات اشاره به يكى ديگر از داستانهاى بنى اسرائيل شده است كه يك الگو و نمونه ، براى همه كسانى كه داراى چنين صفاتى هستند ، محسوب مى‏شود .

همانطور كه در لابلاى تفسير آيات خواهيم خواند ، مفسران احتمالات متعددى در باره كسى كه اين آيات پيرامون او سخن مى‏گويد داده‏اند ، ولى بدون شك مفهوم آيه همانند ساير آياتى كه در شرائط خاصى نازل مى‏گردد ، كلى و همگانى و عمومى است .

در آيه نخست روى سخن را به پيامبر كرده مى‏گويد : داستان آن كس را كه آيات خود را به او داديم ولى سرانجام از آنها خارج شد و گرفتار وسوسه‏هاى شيطان گشت و از گمراهان گرديد ، براى آنها بخوان ) و اتل عليهم نبا الذى آتيناه آياتنا فانسلخ منها فاتبعه الشيطان فكان من الغاوين ( .

اين آيه به روشنى اشاره به داستان كسى مى‏كند كه نخست در صف مؤمنان بوده و حامل آيات و علوم الهى گشته ، سپس از اين مسير گام بيرون نهاده ، به همين جهت شيطان به وسوسه او پرداخته ، و عاقبت كارش به گمراهى و بدبختى كشيده شده است .

تعبير انسلخ كه از ماده انسلاخ و در اصل به معنى از پوست بيرون آمدن است ، نشان مى‏دهد كه آيات و علوم الهى در آغاز چنان به او احاطه داشت كه همچون پوست تن او شده بود ، اما ناگهان از اين پوست بيرون آمد و با يك چرخش تند ، مسير خود را به كلى تغيير داد ! .

از تعبير فاتبعه الشيطان چنين استفاده مى‏شود كه در آغاز شيطان تقريبا 

تفسير نمونه ج : 7  ص :  13

از او قطع اميد كرده بود ، چرا كه او كاملا در مسير حق قرار داشت ، اما پس از انحراف مزبور ، شيطان به سرعت او را تعقيب كرد و به او رسيد و بر سر راهش نشست و به وسوسه‏گرى پرداخت ، و سرانجام او را در صف گمراهان و شقاوتمندان قرار داد .

آيه بعد اين موضوع را چنين تكميل مى‏كند كه اگر مى‏خواستيم ، مى‏توانستيم او را در همان مسير حق به اجبار نگاه داريم و به وسيله آن آيات و علوم ، مقام والا بدهيم ) و لو شئنا لرفعناه بها ( .

ولى مسلم است كه نگاهدارى اجبارى افراد در مسير حق با سنت پروردگار كه سنت اختيار و آزادى اراده است ، سازگار نيست و نشانه شخصيت و عظمت كسى نخواهد بود ، لذا بلافاصله اضافه مى‏كند : ما او را به اختيارش واگذارديم و او به جاى اينكه با استفاده از علوم و دانش خويش هر روز مقام بالاترى را بپيمايد به پستى گرائيد و بر اثر پيروى از هوى و هوس مراحل سقوط را طى كرد ) و لكنه اخلد الى الارض و اتبع هواه ( .

اخلد از ماده اخلاد به معنى سكونت دائمى در يكجا اختيار كردن است ، بنابر اين اخلد الى الارض يعنى براى هميشه به زمين چسبيد كه در اينجا كنايه از جهان ماده و زرق و برق و لذات نامشروع زندگى مادى است .

سپس اين شخص را تشبيه به سگى مى‏كند كه هميشه زبان خود را همانند حيوانات تشنه بيرون آورده ، مى‏گويد : او همانند سگ است كه اگر به او حمله كنى دهانش باز و زبانش بيرون است و اگر او را به حال خود واگذارى باز چنين است ) فمثله كمثل الكلب ان تحمل عليه يلهث او تتركه يلهث ( .

تفسير نمونه ج : 7  ص :  14

او بر اثر شدت هوا پرستى و چسبيدن به لذات جهان ماده ، يك حال عطش نامحدود و پايان‏ناپذير به خود گرفته كه همواره دنبال دنيا پرستى مى‏رود ، نه به خاطر نياز و احتياج بلكه به شكل بيمار گونه‏اى همچون يك سگ هار كه بر اثر بيمارى هارى حالت عطش كاذب به او دست مى‏دهد و در هيچ حال سيراب نمى‏شود اين همان حالت دنيا پرستان و هوا پرستان دون همت است ، كه هر قدر بيندوزند باز هم احساس سيرى نمى‏كنند .

سپس اضافه مى‏كند كه اين مثل مخصوص به اين شخص معين نيست ، بلكه مثالى است براى همه جمعيتهائى كه آيات خدا را تكذيب كنند ) ذلك مثل القوم الذين كذبوا باياتنا ( .

اين داستانها را براى آنها بازگو كن ، شايد در باره آن بينديشند و مسير صحيحى را پيدا كنند ) فاقصص القصص لعلهم يتفكرون ( .

بلعم باعورا دانشمند دنياپرست و منحرف

همان گونه كه ملاحظه كرديد آيات فوق نامى از كسى نبرده بلكه سخن از يك عالم و دانشمند مى‏گويد كه نخست در مسير حق بود ، آنچنان كه هيچكس فكر نمى‏كرد روزى منحرف شود اما سرانجام دنيا پرستى و پيروى از هواى نفس چنان به سقوطش كشانيد كه در صف گمراهان و پيروان شيطان قرار گرفت .

ولى از بسيارى از روايات و كلمات مفسران استفاده مى‏شود كه منظور از اين شخص مردى به نام بلعم باعورا بوده است كه در عصر موسى )عليه‏السلام‏( زندگى مى‏كرد و از دانشمندان و علماى مشهور بنى اسرائيل محسوب مى‏شد ، و حتى موسى )عليه‏السلام‏( از وجود او به عنوان يك مبلغ نيرومند استفاده مى‏كرد ، و كارش در اين راه آنقدر بالا گرفت كه دعايش در پيشگاه خدا به اجابت مى‏رسيد ، ولى بر اثر تمايل به فرعون و وعد و وعيدهاى او از راه حق منحرف شد و همه مقامات خود را از دست 

تفسير نمونه ج : 7  ص :  15

داد ، تا آنجا كه در صف مخالفان موسى )عليه‏السلام‏( قرار گرفت .

اما اينكه بعضى احتمال داده‏اند شخص امية بن ابى الصلت همان شاعر معروف زمان جاهليت است كه نخست بر اثر آگاهى از كتب آسمانى پيشين در انتظار ظهور آخرين پيامبر بود ، ولى كم كم به اين فكر فرو رفت كه ممكن است پيامبر خودش باشد و به همين دليل پس از بعثت پيامبر اسلام )صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏( نسبت به او حسد ورزيد و بناى مخالفت را گذاشت .

و يا اينكه منظور ابو عامر راهب معروف است كه در زمان جاهليت ، مردم را نويد به ظهور پيامبر اسلام )صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏( مى‏داد ، اما پس از ظهور پيامبر ، راه مخالفت را پيش گرفت ، هر دو احتمال بسيار بعيد به نظر مى‏رسد .

زيرا جمله و اتل و كلمه نبا و جمله فاقصص القصص نشان مى‏دهد كه اين جريان مربوط به افراد معاصر پيامبر )صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏( نبوده بلكه از سر گذشت اقوام پيشين است ، به علاوه سوره اعراف از سوره‏هايى است كه در مكه نازل شده و داستان ابو عامر ، راهب و امية بن صلت مربوط به مدينه است .

ولى از آنجا كه افرادى همانند بلعم در عصر و زمان پيامبر )صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏( همانند ابو عامر و امية بن ابى الصلت وجود داشته‏اند ، مفهوم آيات بر آنها تطبيق شده است ، همانگونه كه بر افراد مشابه او در هر عصر و زمان نيز منطبق خواهد شد و گر نه اصل داستان مربوط به غير بلعم نيست .

در تفسير المنار از پيامبر اسلام )صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏( چنين نقل شده كه مثل بلعم بن باعورا در بنى اسرائيل همانند امية بن ابى الصلت در اين امت است .

تفسير نمونه ج : 7  ص :  16

همچنين از امام باقر )عليه‏السلام‏( روايت شده كه فرمود : الاصل فى ذلك بلعم ، ثم ضربه الله مثلا لكل مؤثر هواه على هدى الله من اهل القبلة : يعنى اصل آيه در باره بلعم است ، سپس خداوند آن را به عنوان يك مثال در باره كسانى كه هوا - پرستى را بر خدا پرستى و هدايت الهى در اين امت مقدم بشمرند ، بيان كرده .

اصولا كمتر خطرى در جوامع انسانى به اندازه خطر دانشمندانى است كه علم و دانش خود را در اختيار فراعنه و جباران عصر خود قرار مى‏دهند و در اثر هوا پرستى و تمايل به زرق و برق جهان ماده ) و اخلاد الى الارض ( همه سرمايه‏هاى فكرى خود را در اختيار طاغوتها مى‏گذارند ، و آنها نيز براى تحميق مردم عوام از وجود اينگونه افراد حد اكثر استفاده را مى‏كنند .

اين موضوع اختصاص به زمان موسى )عليه‏السلام‏( يا ساير پيامبران نداشته ، بعد از عصر پيامبر اسلام )صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏( و تا به امروز نيز ادامه دارد كه بلعم باعوراها و بو راهب‏ها و امية بن ابى الصلت‏ها علم و دانش و نفوذ اجتماعى خود را در برابر درهم و دينار يا مقام و يا به خاطر انگيزه حسد در اختيار گروههاى منافق و دشمنان حق و فراعنه و بنى اميه‏ها و بنى‏عباس‏ها و طاغوتها داده و مى‏دهند .

اين گروه از دانشمندان نشانه‏هائى دارند كه در آيات فوق بيان شده و به وسيله آن مى‏توان آنها را شناخت ، آنها هواپرستانى هستند كه خداى خود را فراموش كرده‏اند ، آنها همتهائى پست دارند كه به جاى توجه به شخصيت برتر و مقام والا در پيشگاه خدا و خلق خدا به پستى مى‏گرايند ، و به خاطر همين دون‏همتى همه چيز خود را از دست مى‏دهند ، آنها تحت وسوسه‏هاى شديد شيطان قرار دارند و به آسانى قابل خريد و فروشند آنها همانند سگهاى بيمارى هستند كه هرگز سيراب نمى‏گردند و روى اين جهات مسير حق را رها كرده ، در بيراهه‏ها سرگردان 

تفسير نمونه ج : 7  ص :  17

مى‏شوند و پيشواى گمراهانند بايد اين گونه افراد را شناخت و به شدت از آنها برحذر بود .

دو آيه بعد در واقع يك نتيجه كلى و عمومى از سرگذشت بلعم و علماى دنيا پرست گرفته ، نخست مى‏گويد : چه بد مثلى دارند آنها كه آيات ما را انكار كردند و چه بد عاقبت و سرنوشتى در انتظار آنها است ) ساء مثلا القوم الذين كذبوا باياتنا ( .

ولى آنها به ما ظلم و ستم نمى‏كردند ، بلكه بر خويشتن ستم روا مى‏داشتند ) و انفسهم كانوا يظلمون ( .

چه ستمى از اين بالاتر كه سرمايه‏هاى معنوى علوم و دانشهاى خويش را كه مى‏تواند باعث سربلندى خود آنها و جامعه‏هايشان گردد در اختيار صاحبان زر و زور مى‏گذارند و به بهاى ناچيز مى‏فروشند و سرانجام خود و جامعه‏اى را به سقوط مى‏كشانند .

اما به هوش باشيد كه رهائى از اينگونه لغزشها و دامهاى شيطانى ، بى توفيق و هدايت الهى ممكن نيست ، و دام بسيار سخت است ، مگر يار شود لطف خدا آنكس را كه خدا هدايت كند و توفيق را رفيق راهش سازد ، هدايت يافته واقعى او است ) من يهد الله فهو المهتدى ( .

آنكس را كه خداوند بر اثر اعمالش به حال خود رها سازد يا وسائل پيروزى و موفقيت را در برابر وسوسه‏هاى شيطانى از او بگيرد ، زيانكار واقعى او است ) و من يضلل فاولئك هم الخاسرون ( .

بارها گفته‏ايم كه هدايت و اضلال الهى نه جنبه اجبارى دارد و نه بى دليل و بى حساب است ، منظور از اين دو فراهم ساختن زمينه‏هاى هدايت ، و يا 

تفسير نمونه ج : 7  ص :  18

باز گرفتن اينگونه زمينه‏ها است ، آنهم به خاطر اعمال نيك و بدى كه انسان قبلا انجام داده است ، و در هر حال تصميم نهائى با خود انسان است ، بنابر اين آيه فوق با آيات گذشته كه اصل آزادى اراده را تاييد مى‏كرد كاملا انطباق دارد و منافاتى در ميان آنها نيست .

 از چنين پيامبرى پيروى كنيد

تفسير نمونه ج : 6  ص :  395

الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسولَ النَّبىَّ الأُمِّىَّ الَّذِى يجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِندَهُمْ فى التَّوْرَاةِ وَ الانجِيلِ يَأْمُرُهُم بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنهَاهُمْ عَنِ الْمُنكرِ وَ يحِلُّ لَهُمُ الطيِّبَتِ وَ يحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَئث وَ يَضعُ عَنْهُمْ إِصرَهُمْ وَ الأَغْلَلَ الَّتى كانَت عَلَيْهِمْ  فَالَّذِينَ ءَامَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِى أُنزِلَ مَعَهُ  أُولَئك هُمُ الْمُفْلِحُونَ‏)157(

ترجمه :

157 - آنها كه از فرستاده ) خدا ) پيامبر امى پيروى مى‏كنند كسى كه صفاتش را در تورات و انجيلى كه نزدشان است مى‏يابند و آنها را به معروف دستور مى‏دهد و از منكر باز مى‏دارد ، پاكيزه‏ها را براى آنها حلال مى‏شمرد ، ناپاكها را تحريم مى‏كند ، و بارهاى سنگين و زنجيرهائى را كه بر آنها بود ( از دوش و گردنشان ) برمى‏دارد آنها كه به او ايمان آوردند و حمايتش كردند و ياريش نمودند و از نورى كه با او نازل شده پيروى كردند آنان رستگارانند .

تفسير : از چنين پيامبرى پيروى كنيد

اين آيه در حقيقت ، مكمل آيه گذشته درباره صفات كسانى است كه مشمول رحمت واسعه پروردگار هستند ، يعنى پس از ذكر صفات سه‏گانه تقوى و اداء زكات و ايمان به آيات پروردگار ، در اين آيه صفات ديگرى به عنوان توضيح براى آنها ذكر مى‏كند و آن پيروى از پيامبر اسلام )صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏( است ، زيرا ايمان به خدا از ايمان به پيامبر )صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏( و پيروى از مكتبش جدائى‏ناپذير است ، همچنين 

تفسير نمونه ج : 6  ص :  396

تقوا و زكات نيز بدون پيروى از رهبرى او تكميل نمى‏شود .

لذا مى‏گويد : كسانى مشمول اين رحمت مى‏شوند كه از فرستاده پروردگار پيروى كنند ) الذين يتبعون الرسول ( .

سپس براى اين رسول ، شش صفت علاوه بر مقام رسالت بيان مى‏كند :

1 - او پيامبر خدا است ) النبى ( .

نبى به كسى گفته مى‏شود كه پيام خدا را بيان مى‏كند و به او ، وحى نازل مى‏شود - هر چند مامور به دعوت و تبليغ نباشد - اما رسول كسى است كه علاوه بر مقام نبوت ، مامور به دعوت و تبليغ به سوى آئين خدا و ايستادگى در اين مسير مى‏باشد .

در حقيقت رسالت مقامى است بالاتر از نبوت ، بنابراين در معنى رسالت ، نبوت هم افتاده است ، ولى چون آيه در مقام تشريح و توضيح و تفصيل پيامبر )صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏( است ، آن دو را مستقلا ذكر كرده .

در واقع آنچه به طور سربسته در مفهوم رسول افتاده ، به صورت مستقل و روشن به عنوان تجزيه و تحليل صفات او ذكر شده است .

2 - پيامبرى كه درس نخوانده و از ميان توده جمعيت برخاسته ، از سرزمين مكه ام القرى ، كانون اصلى توحيد طلوع كرده است ) الامى ( .

درباره مفهوم امى كه از ماده ام بمعنى مادر يا امت به معنى جمعيت گرفته شده است در ميان مفسران گفتگو است ، جمعى آنرا به معنى درس نخوانده مى‏دانند ، يعنى به همان حالتى كه از مادر متولد شده باقى مانده و مكتب استادى را نديده است ، و بعضى آن را به معنى كسى كه از ميان امت و توده مردم برخاسته ، نه از ميان اشراف ، و مترفين و جباران ، و بعضى به مناسبت اينكه مكه را ام القرى مى‏گويند اين كلمه را مرادف مكى دانسته‏اند .

روايات اسلامى كه در منابع مختلف حديث وارد شده نيز بعضى آنرا 

تفسير نمونه ج : 6  ص :  397

به معنى درس نخوانده و بعضى آنرا به معنى مكى تفسير كرده‏اند .

ولى هيچ مانعى ندارد كه كلمه امى اشاره به هر سه مفهوم بوده باشد و بارها گفته‏ايم كه استعمال يك لفظ در چند معنى ، هيچگونه مانعى ندارد ، و در ادبيات عرب شواهد فراوانى براى اين موضوع وجود دارد .

) درباره امى بودن پيامبر )صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏( بعد از تكميل تفسير اين آيه مشروحا بحث خواهيم كرد ( .

3 - پيامبرى كه صفات و علامات و نشانه‏ها و دلائل حقانيت او را در كتب آسمانى پيشين ) تورات و انجيل ( مشاهده مى‏كنند ) الذى يجدونه مكتوبا عندهم فى التوراة و الانجيل ( .

در زمينه وجود بشارات مختلف در كتب عهدين ) تورات و انجيل ( حتى تورات و انجيل تحريف يافته كنونى نيز پس از تكميل تفسير اين آيه بحث جداگانه خواهيم داشت .

4 - پيامبرى كه محتواى دعوت او با فرمان عقل كاملا سازگار است ، به نيكيها و آنچه خرد آن را مى‏شناسد و نزدش معروف است ، دعوت مى‏كند ، و از بديها و زشتيها و آنچه خرد ناشناس مى‏شمرد ، نهى مى‏نمايد ) يامرهم بالمعروف و ينهاهم عن المنكر ( .

5 - محتواى دعوت او با فطرت سليم هم‏آهنگ است ، طيبات و آنچه را طبع سليم مى‏پسندد ، براى آنها حلال مى‏شمرد ، و آنچه خبيث و تنفرآميز مى‏باشد بر آنها تحريم مى‏كند ) و يحل لهم الطيبات و يحرم عليهم الخبائث ( .

6 - او بسان مدعيان دروغين نبوت و رسالت كه هدفشان به زنجير كشيدن توده‏هاى مردم و استعمار و استثمار آنها است ، نيست ، نه تنها بندى بر آنها نمى‏گذارد ، بلكه بارها را از دوش آنان برمى‏دارد ، و غل و زنجيرهائى را كه 

تفسير نمونه ج : 6  ص :  398

بر دست و پا و گردنشان سنگينى مى‏كرد ، مى‏شكند ) و يضع عنهم اصرهم و الاغلال التى كانت عليهم ( .

و چون اين صفات ششگانه به ضميمه مقام رسالت كه مجموعا هفت صفت مى‏شود ، رويهمرفته نشانه روشن و دليل آشكارى بر صدق دعوت او است اضافه مى‏كند : كسانى كه به او ايمان بياورند و مقامش را بزرگ بشمرند و او را در ابلاغ رسالتش يارى كنند ، و از نور آشكارى كه با او نازل شده يعنى قرآن مجيد پيروى كنند ، بدون شك چنين افرادى رستگارانند ) فالذين آمنوا به و عزروه و نصروه و اتبعوا النور الذى انزل معه اولئك هم المفلحون ( .

عزروه از ماده تعزير به معنى حمايت و يارى كردن آميخته با احترام و بزرگداشت است ، و بعضى گفته‏اند كه اصل آن به معنى ، منع و جلوگيرى است ، اگر جلوگيرى از دشمن باشد ، مفهوم آن يارى كردن است ، و اگر جلوگيرى از گناه باشد ، مفهوم آن مجازات و تنبيه است ، و لذا به مجازاتهاى خفيف تعزير مى‏گويند .

قابل توجه اينكه در آيه فوق به جاى انزل اليه انزل معه ) با او نازل گرديد ( آمده است ، در حالى كه مى‏دانيم شخص پيامبر )صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏( نزولى از آسمان نداشت ، ولى چون نبوت و رسالت او همراه قرآن از طرف خدا نازل شد ، تعبير به معه شده است .

1 - معروف و منكر چيست ؟

معروف در لغت به معنى شناخته شده ) از ماده عرف ( و منكر به معنى ناشناس ) از ماده انكار ( است .

و به اين ترتيب كارهاى نيك ، امورى شناخته شده ، و كارهاى زشت و ناپسند ، امورى ناشناس معرفى شده‏اند .

چه اينكه فطرت پاك انسانى با دسته اول آشنا و با دوم نا آشنا است !

2 - آيا امر به معروف يك وظيفه عقلى است يا تعبدى ؟

جمعى از دانشمندان اسلامى معتقدند كه وجوب اين دو وظيفه تنها با دليل نقلى ثابت شده ، و عقل فرمان نمى‏دهد كه انسان ديگرى را از كار بدى كه زيانش تنها متوجه خود او است باز دارد .

ولى با توجه به پيوندهاى اجتماعى و اينكه هيچ كار بدى در اجتماع انسانى در نقطه خاصى محدود نمى‏شود ، بلكه هر چه باشد همانند آتشى ممكن است به نقاط ديگر سرايت كند ، عقلى بودن اين دو وظيفه مشخص مى‏شود .

به عبارت ديگر : در اجتماع چيزى به عنوان ضرر فردى وجود ندارد ، و هر زيان فردى امكان اين را دارد كه به صورت يك زيان اجتماعى درآيد ، و به - همين دليل منطق و عقل به افراد اجتماع اجازه مى‏دهد كه در پاك نگه داشتن محيط زيست خود از هر گونه تلاش و كوششى خود دارى نكنند .

اتفاقا در بعضى از احاديث به اين موضوع اشاره شده است .

از پيغمبر اكرم )صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏( چنين نقل شده كه فرمود : يك فرد گنهكار ، در ميان مردم همانند كسى است كه با جمعى سوار كشتى شود ، و به هنگامى كه در وسط دريا قرار گيرد تبرى 

تفسير نمونه ج : 3  ص :  38

برداشته و به سوراخ كردن موضعى كه در آن نشسته است بپردازد ، و هر گاه به او اعتراض كنند ، در جواب بگويد من در سهم خود تصرف مى‏كنم ! ، اگر ديگران او را از اين عمل خطرناك باز ندارند ، طولى نمى‏كشد كه آب دريا به داخل كشتى نفوذ كرده و يكباره همگى در دريا غرق مى‏شوند .

پيامبر )صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏( با اين مثال جالب منطقى بودن وظيفه امر به معروف و نهى از منكر را مجسم ساخته ، و حق نظارت فرد بر اجتماع را يك حق طبيعى كه ناشى از پيوند سرنوشتهاست ، مى‏داند .

3 - اهميت امر به معروف و نهى از منكر

علاوه بر آيات فراوان قرآن مجيد احاديث زيادى در منابع معتبر اسلامى نيز در باره اهميت اين دو وظيفه بزرگ اجتماعى وارد شده است كه در آنها به خطرات و عواقب شومى كه بر اثر ترك اين دو وظيفه در جامعه بوجود ميايد اشاره گرديده ، به عنوان نمونه :

1 - امام باقر )عليه‏السلام‏( ميفرمايد ان الامر بالمعروف و النهى عن المنكر فريضة عظيمة بها تقام الفرائض و تامن المذاهب و تحل المكاسب و ترد المظالم و تعمر الارض و ينتصف من الاعداء و يستقيم الامر : امر به معروف و نهى از منكر دو فريضه بزرگ الهى است كه بقيه فرائض با آنها برپا مى‏شوند ، و بوسيله اين دو ، راهها امن مى‏گردد ، و كسب و كار مردم حلال مى‏شود ، حقوق افراد تامين مى‏گردد ، و در سايه آن زمينها آباد ، و از دشمنان انتقام گرفته مى‏شود ، و در پرتو آن همه كارها روبراه مى‏گردد .

2 - پيغمبر اكرم مى‏فرمايد : من امر بالمعروف و نهى عن المنكر فهو خليفة الله فى ارضه و خليفة رسول الله و خليفة كتابه : كسى كه امر بمعروف و نهى از منكر كند جانشين خداوند در زمين ، و 

تفسير نمونه ج : 3  ص :  39

جانشين پيامبر و كتاب او است .

از اين حديث بخوبى استفاده مى‏شود كه اين فريضه بزرگ قبل از هر چيز يك برنامه الهى است و بعثت پيامبران و نزول كتب آسمانى همه جزء اين برنامه است .

3 - مردى خدمت پيامبر آمد - در حالى كه حضرت بر فراز منبر نشسته بود - و پرسيد .

من خير الناس : از همه مردم بهتر كيست ؟ پيامبر فرمود : آمرهم بالمعروف و انهاهم عن المنكر و اتقاهم لله و ارضاهم : آن كس كه از همه بيشتر امر بمعروف و نهى از منكر كند و آن كس كه از همه پرهيزگارتر باشد و در راه خشنودى خدا از همه بيشتر گام بردارد .

4 - در حديث ديگرى از پيامبر اكرم )صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏( نقل شده كه فرمود : بايد امر به - معروف و نهى از منكر كنيد و گر نه خداوند ستمگرى را بر شما مسلط مى‏كند كه نه به پيران احترام مى‏گذارد ، و نه بخوردسالان رحم مى‏كند ، نيكان و صالحان شما دعا مى‏كنند ولى مستجاب نمى‏شود و از خداوند يارى مى‏طلبند اما خدا به آنها كمك نمى‏كند و حتى توبه مى‏كنند و خدا از گناهانشان درنمى‏گذرد .

اينها همه واكنش طبيعى اعمال جمعيتى است كه اين وظيفه بزرگ اجتماعى را تعطيل كنند زيرا بدون نظارت عمومى ، جريان امور از دست نيكان خارج مى‏شود ، و بدان ميدان اجتماع را تسخير مى‏كنند ، و اينكه در حديث فوق مى‏فرمايد حتى توبه آنها قبول نمى‏شود به خاطر آن است كه توبه با ادامه سكوت آنها در برابر مفاسد مفهوم صحيحى ندارد مگر اينكه در برنامه خود تجديد نظر كنند .

5 - على )عليه‏السلام‏( مى‏فرمايد : و ما اعمال البر كلها و الجهاد فى سبيل الله عند 

تفسير نمونه ج : 3  ص :  40

الامر بالمعروف و النهى عن المنكر الا كنفثة فى بحر لجى : تمام كارهاى نيك و حتى جهاد در راه خدا در برابر امر بمعروف و نهى از منكر چون آب دهان است در برابر درياى پهناور ! اين همه تاكيدات به خاطر آن است كه اين دو وظيفه بزرگ در حقيقت ضامن اجراى بقيه وظائف فردى و اجتماعى است ، و در حكم روح و جان آنها محسوب مى‏شود ، و با تعطيل آنها تمام احكام و اصول اخلاقى ارزش خود را از دست خواهد داد .

4 - آيا امر به معروف موجب سلب آزادى است ؟

در پاسخ اين سؤال بايد گفت با اينكه به طور مسلم زندگانى دستجمعى براى افراد بشر فوائد و بركات فراوانى دارد و حتى اين نوع مزايا انسان را وادار به - زندگانى اجتماعى كرده است ، ولى در مقابل آن محدوديتهائى نيز براى او ببار مى‏آورد ، و چون در برابر فوائد بيشمار زندگى دستجمعى ضرر اين نوع محدوديتها جزئى و ناچيز است لذا بشر از روز اول تن به زندگى اجتماعى داده و محدوديتها را پذيرفته است ، و از آنجا كه در زندگى اجتماعى سرنوشت افراد بهم مربوط است ، و به اصطلاح افراد اجتماع در سرنوشت يكديگر اثر دارند حق نظارت در اعمال ديگران حق طبيعى و خاصيت زندگى دستجمعى است ، چنانچه اين مطلب به طرز جالبى در حديثى كه سابقا از پيامبر اكرم )صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏( نقل كرديم آمده است .

بنابر اين انجام اين فريضه نه تنها با آزاديهاى فردى مخالف نيست ، بلكه وظيفه‏اى است كه افراد در مقابل يكديگر دارند .

5 - آيا امر به معروف توليد هرج و مرج نمى‏كند ؟

سؤال ديگرى كه در اينجا مطرح مى‏شود اين است كه : هر گاه بنا شود كه 

تفسير نمونه ج : 3  ص :  41

همه مردم در وضع اجتماع دخالت كرده و بر اعمال يكديگر نظارت كنند ، توليد هرج و مرج و برخوردهاى مختلف در جامعه مى‏گردد ، و با مسئله تقسيم وظائف و مسئوليت‏ها در اجتماع مخالف است .

در پاسخ اين سؤال بايد گفت : از بحث‏هاى گذشته اين حقيقت روشن شد كه امر به معروف و نهى از منكر داراى دو مرحله است ، مرحله نخست كه جنبه عمومى دارد ، شعاع آن محدود است ، و از تذكر و اندرز دادن و اعتراض و انتقاد نمودن و مانند آن تجاوز نمى‏كند ، مسلما يك اجتماع زنده بايد تمام نفراتش در برابر مفاسد داراى چنين مسئوليتى باشند .

ولى مرحله دوم كه مخصوص جمعيت معينى است و از شؤون حكومت اسلامى محسوب مى‏شود ، قدرت بسيار وسيعى دارد ، به اين معنى كه اگر نياز به شدت عمل و حتى قصاص و اجراى حدود باشد اين جمعيت اختيار دارند كه زير نظر حاكم شرع و متصديان حكومت اسلامى انجام وظيفه كنند .

بنابر اين با توجه به مراحل مختلف امر به معروف و نهى از منكر ، و حدود و مقررات هر يك ، نه تنها هرج و مرجى در اجتماع توليد نمى‏شود ، بلكه اجتماع از صورت يك جامعه مرده و فاقد تحرك بيرون آمده به يك جامعه زنده تبديل مى‏گردد .

6 - امر به معروف از خشونت جدا است ؟

در پايان اين بحث تذكر اين نكته نيز لازم است كه بايد در انجام اين فريضه الهى و دعوت به سوى حق و مبارزه با فساد ، دلسوزى و حسن نيت و پاكى هدف را فراموش نكرد ، و جز در موارد ضرورت از راههاى مسالمت‏آميز وارد شد ، نبايد انجام اين وظيفه را مساوى با خشونت گرفت .

ولى متاسفانه بعضى افراد به هنگام انجام اين وظيفه ، در غير مورد ضرورت ، از راه خشونت آميز وارد مى‏شوند ، و گاهى متوسل به الفاظ زشت و زننده مى‏گردند ، 

تفسير نمونه ج : 3  ص :  42

و لذا مى‏بينيم اين نوع امر به معروف‏ها نه تنها اثر خوبى از خود نمى‏گذارد ، بلكه گاهى نتيجه معكوس هم مى‏دهد ، در حاليكه روش پيامبر )صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏( و سيره ائمه هدى )عليهم‏السلام‏( نشان مى‏دهد كه آنها به هنگام اجراى اين دو وظيفه آنها را با نهايت لطف و محبت مى‏آميختند ، و به همين دليل سرسخت‏ترين افراد به زودى در برابر آنها تسليم مى‏شدند .

در تفسير المنار در ذيل آيه چنين مى‏خوانيم : جوانى به خدمت پيامبر آمد و عرض كرد : اى پيامبر خدا آيا به من اجازه مى‏دهى زنا كنم ؟ ! با گفتن اين سخن فرياد مردم بلند شد و از گوشه و كنار به او اعتراض كردند ، ولى پيامبر با خونسردى و ملايمت فرمود : نزديك بيا ، جوان نزديك آمد ، و در برابر پيامبر نشست ، حضرت با محبت از او پرسيد آيا دوست دارى با مادر تو چنين كنند ؟ گفت : نه فدايت شوم ، فرمود : همينطور مردم راضى نيستند با مادرانشان چنين شود ، آيا دوست دارى با دختر تو چنين كنند ؟ گفت نه فدايت شوم ، فرمود : همينطور مردم در باره دخترانشان راضى نيستند ، بگو ببينم آيا براى خواهرت مى‏پسندى ؟ ! جوان مجددا انكار كرد ) و از سؤال خود به كلى پشيمان شد ( پيامبر سپس دست بر سينه او گذاشت و در حق او دعا كرد و فرمود : خدايا قلب او را پاك گردان و گناه او را ببخش و دامان او را از آلودگى به بى عفتى نگاه دار .

از آن به بعد منفورترين كار در نزد اين جوان زنا بود ! ... اين بود نتيجه ملايمت و محبت در نهى از منكر .

و لا تكونوا كالذين تفرقوا و اختلفوا من بعد ما جائهم البينات : در اين آيه مجددا بحث در پيرامون مسئله اتحاد و پرهيز از تفرقه و نفاق است ، اين آيه مسلمانان را از اينكه همانند اقوام پيشين ، همچون يهود و نصارى ، راه تفرقه و اختلاف را پيش گيرند و عذاب عظيم براى خود بخرند برحذر مى‏دارد ، و در حقيقت آنها را به مطالعه تاريخ پيشينيان ، و سرنوشت دردناك آنها پس از اختلاف و تفرقه دعوت مى‏كند .

تفسير نمونه ج : 3  ص :  43

اصرار و تاكيد قرآن مجيد در اين آيات ، در باره اجتناب از تفرقه و نفاق ، اشاره به اين است كه اين حادثه در آينده در اجتماع آنها وقوع خواهد يافت زيرا هر كجا قرآن در ترساندن از چيزى زياد اصرار نموده اشاره به وقوع و پيدايش آن مى‏باشد .

پيامبر اسلام نيز اين پيش‏بينى را قبلا كرد و صريحا به مسلمانان خبر داد كه : قوم يهود بعد از موسى 71 فرقه شدند و مسيحيان 72 فرقه و امت من بعد از من 73 فرقه خواهند شد .

ظاهرا عدد 70 اشاره به كثرت است و به اصطلاح عدد تكثيرى است نه شمارشى يعنى در ميان يهود يك طايفه بر حق بودند و طوائف زيادى بر باطل ، در ميان مسيحيان طوائف باطل فزونى گرفتند و حق همچنان در يك طايفه بود ، و در ميان مسلمانان اختلافات باز هم فزونى خواهد گرفت .

و طبق آنچه قرآن مجيد اشاره كرده و پيغمبر اكرم نيز خبر داده بود مسلمانان بعد از وفات او از طريق مستقيم كه يك راه بيش نبود منحرف شدند در عقايد مذهبى و حتى در خود دين پراكنده گشتند و به تكفير يكديگر پرداختند ، تا آنجا كه در ميان آنان گاه شمشير ، و گاه سب و لعن حكومت مى‏كرد ، كار بجائى كشيد كه بعضى از مسلمانان جان و مال همديگر را حلال ميدانستند و حتى بقدرى ميان مسلمانان عداوت و دشمنى ايجاد شده بود كه بعضى حاضر ميشدند به كفار بپيوندند و با برادران دينى خود جنگ كنند ! .

بدين ترتيب اتحاد و وحدت كه رمز موفقيت مسلمانان پيشين بود به نفاق و اختلاف مبدل گشت ، در نتيجه زندگى سعادتمندانه آنان بيك زندگى شقاوت بار تبديل شد ، و عظمت ديرين خود را از دست دادند .

تفسير نمونه ج : 3  ص :  44

اولئك لهم عذاب عظيم : كسانيكه با بودن ادله روشن در دين اختلاف كنند بعذاب عظيم و دردناكى گرفتار ميگردند .

بى‏شك نتيجه فورى اختلاف و نفاق ذلت و خوارى است و سر ذلت و خوارى هر ملت را در اختلاف و نفاق آنان بايد جستجو كرد ، جامعه‏ايكه اساس قدرت و اركان همبستگى‏هاى آن با تيشه‏هاى تفرقه در هم كوبيده شود ، سرزمين آنان براى هميشه جولانگاه بيگانگان و قلمرو حكومت استعمارگران خواهد بود ، راستى چه عذاب بزرگى است ! اما عذاب آخرت آنچنان كه خدا در قرآن بيان كرده است فوق العاده از اين عذاب هم شديدتر خواهد بود و در انتظار تفرقه‏اندازان و اختلاف‏گرايان است .

اعتراف مورخان و دانشمندان

اهميت موضوع فوق ) وحدت و برادرى در ميان قبائل كينه‏توز عرب ( از نظر دانشمندان و مورخان حتى دانشمندان و مورخان غير مسلمان مخفى نمانده و همگى با اعجاب فراوان از آن ياد كرده‏اند ، به عنوان نمونه : جان‏ديون‏پورت دانشمند معروف انگليسى مى‏نويسد : ... محمد يك نفر عرب ساده ، قبائل پراكنده كوچك و برهنه و گرسنه كشور خودش را مبدل به - يك جامعه فشرده و با انضباط نمود و در ميان ملل روى زمين آنها را با صفات و اخلاق تازه‏اى معرفى كرد ، و در كمتر از سى سال ، اين طرز و روش امپراطور قسطنطنيه را مغلوب كرد ، و سلاطين ايران را از بين برد .

سوريه و بين النهرين و 

تفسير نمونه ج : 3  ص :  31

مصر را تسخير كرد و دامنه فتوحاتش را از اقيانوس اطلس تا كرانه درياى خزر و تا رود سيحون بسط داد .

توماس كارل مى‏گويد : خداوند عرب را بوسيله اسلام از تاريكيها بسوى روشنائيها هدايت فرمود ، از ملت خموش و راكدى كه نه صدائى از آن مى‏آمد و نه حركتى محسوس بود ، ملتى بوجود آورد كه از گمنامى بسوى شهرت ، از سستى بسوى بيدارى ، از پستى بسوى فراز ، و از عجز و ناتوانى بسوى نيرومندى سوق داده شده ، نورشان از چهار سوى جهان مى‏تابيد .

از اعلان اسلام يك قرن بيشتر نگذشته بود كه مسلمانان يك پا در هندوستان و پاى ديگرى در اندلس نهادند و بالاخره در همين مدت كوتاه اسلام بر نصف دنيا نورافشانى ميكرد .

دكتر گوستاولوبون باين حقيقت اين چنين اعتراف كرده است : ... تا زمان اين حادثه حيرت‏انگيز يعنى اسلام كه دفعتا نژاد عرب را بلباس جهانگيرى و خلاق معانى بما نشان داد ، هيچيك از قسمتهاى عربستان نه جزء تاريخ تمدن شمرده مى‏شد و نه از حيث علم يا مذهب نشانى از آن بود .

نهرو دانشمند و سياستمدار فقيد هندى در اين باره مى‏نويسد : ... سرگذشت عرب و داستان اينكه چگونه بسرعت در آسيا و اروپا و افريقا توسعه يافتند و فرهنگ و تمدن عالى و بزرگى را بوجود آوردند يكى از شگفتيهاى تاريخ بشرى مى‏باشد ، نيرو و فكر تازه‏اى كه عربها را بيدار ساخت و ايشان را از اعتماد بنفس و قدرت سرشار ساخت اسلام بود ... 

تفسير نمونه ج : 3  ص :  32

و كنتم على شفا حفرة من النار فانقذكم منها : شفا در اصل لغت به كناره چاه و يا خندق و مانند آن گويند ، و شايد اطلاق شفه بر لب نيز بهمين مناسبت باشد ، و همچنين استعمال اين كلمه در بهبودى از بيمارى نيز بخاطر آن است كه انسان در كناره سلامت و تندرستى قرار مى‏گيرد .

در جمله بالا خداوند مى‏گويد : شما در گذشته در لبه گودالى از آتش بوديد كه هر آن ممكن بود در آن سقوط كنيد و همه چيز شما خاكستر گردد ! ، اما خداوند شما را نجات داد و از اين پرتگاه بنقطه امن و امانى كه همان نقطه برادرى و محبت بود رهنمون ساخت .

در اينكه منظور از نار در آيه آتش دوزخ است يا آتش‏هاى اين جهان در ميان مفسران گفتگو شده است ، ولى با توجه به مجموع آيه چنين بنظر ميرسد كه نار كنايه از جنگها و نزاعهائى بوده كه هر لحظه در دوران جاهليت به بهانه‏اى در ميان اعراب شعله‏ور مى‏شد ، قرآن مجيد باين جمله اوضاع خطرناك عصر جاهليت را منعكس مى‏سازد كه هر لحظه خطر جنگ و خونريزى آنها را تهديد مى‏كرد و خداوند در پرتو نور اسلام آنها را از آن وضع نجات داد و مسلما با نجات يافتن از وضع خطرناك گذشته از آتش سوزان دوزخ نيز نجات يافتند .

كذلك يبين الله لكم آياته لعلكم تهتدون : در پايان آيه براى تاكيد بيشتر مى‏گويد : خداوند اين چنين آيات خود را روشن مى‏سازد تا هدايت شويد .

بنابر اين هدف نهائى هدايت و نجات شما است و چون پاى منافع و سرنوشت شما در ميان است بايد به آنچه گفته شد اهميت فراوان دهيد .

               هر جمعيتى سرانجامى دارد

وَ لِكلّ‏ِ أُمَّةٍ أَجَلٌ  فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لا يَستَأْخِرُونَ ساعَةً  وَ لا يَستَقْدِمُونَ‏)34(

ترجمه :

34 - براى هر قوم و جمعيتى زمان و مدت ) معينى ( است و به هنگامى كه مدت آنها فرا رسد نه ساعتى از آن تاخير مى‏كنند و نه بر آن پيشى مى‏گيرند .

تفسير :

هر جمعيتى سرانجامى دارد

در اين آيه خداوند به يكى از قوانين آفرينش يعنى فنا و نيستى ملتها ، اشاره مى‏كند و بحثهاى مربوط به زندگى فرزندان آدم در روى زمين و سرانجام و سرنوشت گنهكاران كه در آيات قبل گفته شد با اين بحث روشنتر مى‏شود .

نخست مى‏گويد : براى هر امتى زمان و مدت معينى وجود دارد ) و لكل امة اجل ( .

و به هنگامى كه اين اجل فرا رسد ، نه لحظه‏اى تاخير خواهند كرد و نه لحظه‏اى بر آن پيشى مى‏گيرند ) فاذا جاء اجلهم لا يستاخرون ساعة و لا يستقدمون ( .

يعنى ملتهاى جهان همانند افراد ، داراى مرگ و حياتند ، ملتهائى از صفحه روى زمين برچيده مى‏شوند ، و بجاى آنها ملتهاى ديگرى قرار مى‏گيرند ، قانون مرگ و حيات مخصوص افراد انسان نيست بلكه اقوام و جمعيتها و جامعه‏ها را نيز 

تفسير نمونه ج : 6  ص :  158

در بر مى‏گيرد .

با اين تفاوت كه مرگ ملتها غالبا بر اثر انحراف از مسير حق و عدالت و روى آوردن به ظلم و ستم و غرق شدن در درياى شهوات و فرو رفتن در امواج تجمل پرستى و تن‏پرورى مى‏باشد .

هنگامى كه ملتهاى جهان در چنين مسيرهائى گام بگذارند ، و از قوانين مسلم آفرينش منحرف گردند ، سرمايه‏هاى هستى خود را يكى پس از ديگرى از دست خواهند داد و سرانجام سقوط مى‏كنند .

بررسى فناى تمدنهائى همچون تمدن بابل ، و فراعنه مصر ، و قوم سبا ، و كلدانيان ، و آشوريان ، و مسلمانان اندلس ، و امثال آنها ، اين حقيقت را نشان مى‏دهد كه در لحظه فرا رسيدن فرمان نابودى كه بر اثر اوج گرفتن فساد صادر شده بود ، حتى ساعتى نتوانستند پايه‏هاى لرزان حكومتهاى خويش را نگاه دارند .

بايد توجه داشت كه ساعت در لغت به معنى كمترين وقت است ، گاهى به معنى لحظه و گاهى به معنى مقدار كمى از زمان مى‏آيد اگر چه امروز معنى معروف آن يك بيست و چهارم مدت شبانه روز است .

نقش اتحاد در بقاى ملتها

 حسد از ريشه‏هاى كفر:

امام صادق عليه السلام فرمود:

اصول الكفر ثلاثة: الحرص و الاستكبار و الحسد.«» ريشه‏هاى كفر سه چيز است: حرص، تكبّر و حسد.

سپس در باره حسد فرمود:

 نقطه‏هاى‏آغازدراخلاق‏عملى ص :  297 و أمّا الحسد فابنا آدم حيث قتل أحدهما صاحبه.«» اما حسد در داستان دو پسر آدم [هابيل و قابيل‏] است آنگاه كه يكى ديگرى را كشت.

مرحوم مجلسى مى‏فرمايد:

و كأنّ المراد باصول الكفر ما يصير سببا للكفر احيانا لا دائما و للكفر ايضا معان كثيره.«» گويا مقصود از ريشه‏هاى كفر گناهانى است كه گاهى موجب كفر مى‏شود نه هميشه، و كفر معانى و مصاديق فراوانى دارد. [1] [1] مرحوم مجلسى در تفسير اين حديث دو احتمال مى‏دهد:

 الف. مقصود از اصول كفر گناهانى است كه گاهى موجب كفر مى‏شود (يعنى به صورت اقتضا در ايجاد كفر مؤثر است نه آنكه علت تامّه كفر باشد).

 ب. برفرض آنكه مقصود از اصول كفر علل تامه كفر باشد بايد دانست كه كفر داراى درجات و مصاديق فراوان است كه بالاترين آنها كفر در برابر ايمان و اسلام است. بنابر اين، امكان دارد گناهانى مانند تكبّر و حسد و حرص علت به وجود آمدن مصاديق نازله كفر باشد نه مصاديق كامله آن.

 توضيح كلام علامه مجلسى نسبت به احتمال اول آن است كه: تأثير اين سه گناه (حرص، استكبار و حسد) براى تحقق كفر به صورت اقتضا است نه عليّت تامه، يعنى اين صفات رذيله زمينه براى حدوث كفر است كه اگر با عوامل ديگرى جمع شود سرانجامش كفر خواهد بود، ولى اگر عوامل ديگر ضميمه نشود تأثير اين صفات در بوته اقتضا باقى مى‏ماند مانند آتش كه زير خاكستر هميشه آماده التهاب است و با يك جرقه ملتهب مى‏شود. در نتيجه، محصّل كلام مجلسى اين است كه اگر بخواهيم در باره كفر از نظر روانى و اخلاقى ريشه‏يابى كنيم خواهيم يافت آنان كه آگاهانه كافر شده‏اند اين سه صفت از عوامل اصلى كفر آنها است، يعنى هيچ كافرى بدون تأثير اين صفات كافر نمى‏شود. اما اينكه هر كس داراى اين صفات باشد كافر است، نه اين طور نيست، ممكن است كسى اين صفات را داشته باشد ولى به مرحله كفر نرسيده باشد.

 و اما توضيح احتمال دوم آن است كه كفر در لسان قرآن و احاديث داراى معانى متعدد و درجات متفاوتى است و در همه جا كفر به معناى كفر در برابر اسلام نيست.

 مرحوم كلينى در كتاب اصول كافى (ج 2 - صص 389 و 390) از امام صادق عليه السلام حديثى دارد كه خلاصه آن از نظرتان مى‏گذرد:

 كفر در كتاب خدا بر پنج وجه است: كفر جحود كه خود بر دو وجه است: يكى آنكه بدون دليل

 نقطه‏هاى‏آغازدراخلاق‏عملى ص :  298 امام صادق عليه السلام در ضمن حديثى فرمود:

الحسد أصله من عمى القلب و الجحود لفضل اللّه تعالى و هما جناحان للكفر و ربوبيت خدا را انكار كنى مانند دهريه و ملاحده كه همه چيز را از طبيعت مى‏دانند و در اين مورد دليل قانع كننده‏اى ندارند، دوم انكار آگاهانه و مغرضانه، چنانكه فرمود:

 وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها انْفُسُهُمْ ظُلْما وَ عُلُوّا... 27: 14 (نمل - 14).

 آيات خدا را از روى ظلم و تكبّر انكار كردند و حال آنكه در دل به آن يقين داشتند.... سوم كفر عملى، چهارم كفر برائة، پنجم كفر نعمت.

 كفر نعمت آن است كه نسبت به آن ناسپاسى كنى و آن را در غير موضع خود به مصرف برسانى.

 خداوند مى‏فرمايد:

 لئنْ شَكَرْتُمْ لَأزيدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ انَّ عَذابي لَشَديدٌ 14: 7 (إبراهيم - 7).

 اگر سپاسگزار باشيد [نعمت خود را] بر شما خواهم افزود و چنانچه نسبت به آن كفر بورزيد. [و ناسپاسى كنيد] عذاب من شديد است.

 و اما كفر عملى آن است كه احكام خدا را عملا زير پا بگذارى و به آن بى اعتنايى كنى. خداوند به يهوديان مى‏فرمايد:

 أ فَتُؤمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَ تَكْفُرُونُ بِبَعضٍ... 2: 85 (بقره - 85).

 به قسمتى از كتاب خدا [: تورات‏] ايمان مى‏آوريد و نسبت به قسمت ديگر كفر مى‏ورزيد؟... و بديهى است كه كفر با ايمان جمع نمى‏شود، پس ايمان و كفر در اين آيه كفر و ايمان عملى است و شايد حديث امام صادق عليه السلام كه فرمود: «ان تارك الصّلوة كافر يعنى من غير علّة» (وسائل الشيعه، ج 3 - ص 29) يعنى «به راستى تارك نماز كافر است در صورتى كه ترك نماز بدون عذر شرعى باشد» نيز ناظر به همين معنى باشد نه اينكه از نظر اعتقاد كافر باشد، چون يكى از اركان عملى اسلام را ترك كرده است، كه امام باقر عليه السلام فرمود: «بنى الاسلام على خمس على الصلوة و الزكوة و الصوم و الحج و الولاية و لم يناد بشى كما نودى بالولاية» (اصول كافى، ج 2 - ص 15) يعنى همان طورى كه اصول اعتقادى اسلام و ايمان پنج چيز است اصول عملى اسلام نيز پنج چيز است: نماز، زكات، روزه، حج، ولايت، و هيچ كدام از آنها به اندازه ولايت داراى اهميت نيست.

 بنابر اين، همان گونه كه انكار اصول اعتقادى موجب كفر اعتقادى است بى اعتنايى و ترك اصول عملى نيز موجب كفر عملى است.

 و اما كفر برائة آن است كه انسان نسبت به كسى اظهار برائت و بيزارى كند مانند اين آيه شريفه:

 إنّى كَفَرْتُ بِما اشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبلُ... 14: 22 (إبراهيم - 22).

 شيطان روز قيامت به پيروانش مى‏گويد من بيزارم از آنچه شما به من نسبت مى‏داديد [كه فكر مى‏كرديد من در امور عالم و اعمال شما مؤثر هستم‏]... با نگرش به اين توضيح، مرحوم مجلسى مى‏فرمايد: با توجه به اينكه كفر در لسان شريعت داراى معانى و مصاديق فراوان است، بنابر اين، آنچه در حديث اصول كفر آمده مى‏تواند منطبق با معانى

 نقطه‏هاى‏آغازدراخلاق‏عملى ص :  299 بالحسد وقع ابن آدم في حسرة الابد و هلك مهلكا لا ينجو منه أبدا.«» حسد از تاريكى قلب و از انكار نعمتهاى خدا نسبت به افراد سرچشمه مى‏گيرد و اين دو [تاريكى قلب و ايراد به اينكه چرا خدا به مردم نعمت داده است‏] دو بال كفر هستند.

به سبب حسد بود كه فرزند آدم براى هميشه در حسرت باقى ماند و به هلاكتى افتاد كه هرگز از آن رهايى نخواهد يافت. مولوى گويد:

 ور حسد گيرد تو را در ره گلو  در حسد ابليس را باشد غلو كاو ز آدم ننگ دارد از حسد  با سعادت جنگ دارد از حسد عقبه زين صعب‏تر در راه نيست  اى خنك آن كش حسد همراه نيست اين جسد خانه حسد آمد بدان  كز حسد آلوده باشد خاندان چون كنى بر بى حسد مكر و حسد  زآن حسد دل را سياهيها رسد خاك شو مردان حق را زير پا  خاك بر سر كن حسد را همچو ما«»

 حسد از ريشه‏هاى كفر:

امام صادق عليه السلام فرمود:

اصول الكفر ثلاثة: الحرص و الاستكبار و الحسد.«» ريشه‏هاى كفر سه چيز است: حرص، تكبّر و حسد.

سپس در باره حسد فرمود:

 نقطه‏هاى‏آغازدراخلاق‏عملى ص :  297 و أمّا الحسد فابنا آدم حيث قتل أحدهما صاحبه.«» اما حسد در داستان دو پسر آدم [هابيل و قابيل‏] است آنگاه كه يكى ديگرى را كشت.

مرحوم مجلسى مى‏فرمايد:

و كأنّ المراد باصول الكفر ما يصير سببا للكفر احيانا لا دائما و للكفر ايضا معان كثيره.«» گويا مقصود از ريشه‏هاى كفر گناهانى است كه گاهى موجب كفر مى‏شود نه هميشه، و كفر معانى و مصاديق فراوانى دارد. [1] [1] مرحوم مجلسى در تفسير اين حديث دو احتمال مى‏دهد:

 الف. مقصود از اصول كفر گناهانى است كه گاهى موجب كفر مى‏شود (يعنى به صورت اقتضا در ايجاد كفر مؤثر است نه آنكه علت تامّه كفر باشد).

 ب. برفرض آنكه مقصود از اصول كفر علل تامه كفر باشد بايد دانست كه كفر داراى درجات و مصاديق فراوان است كه بالاترين آنها كفر در برابر ايمان و اسلام است. بنابر اين، امكان دارد گناهانى مانند تكبّر و حسد و حرص علت به وجود آمدن مصاديق نازله كفر باشد نه مصاديق كامله آن.

 توضيح كلام علامه مجلسى نسبت به احتمال اول آن است كه: تأثير اين سه گناه (حرص، استكبار و حسد) براى تحقق كفر به صورت اقتضا است نه عليّت تامه، يعنى اين صفات رذيله زمينه براى حدوث كفر است كه اگر با عوامل ديگرى جمع شود سرانجامش كفر خواهد بود، ولى اگر عوامل ديگر ضميمه نشود تأثير اين صفات در بوته اقتضا باقى مى‏ماند مانند آتش كه زير خاكستر هميشه آماده التهاب است و با يك جرقه ملتهب مى‏شود. در نتيجه، محصّل كلام مجلسى اين است كه اگر بخواهيم در باره كفر از نظر روانى و اخلاقى ريشه‏يابى كنيم خواهيم يافت آنان كه آگاهانه كافر شده‏اند اين سه صفت از عوامل اصلى كفر آنها است، يعنى هيچ كافرى بدون تأثير اين صفات كافر نمى‏شود. اما اينكه هر كس داراى اين صفات باشد كافر است، نه اين طور نيست، ممكن است كسى اين صفات را داشته باشد ولى به مرحله كفر نرسيده باشد.

 و اما توضيح احتمال دوم آن است كه كفر در لسان قرآن و احاديث داراى معانى متعدد و درجات متفاوتى است و در همه جا كفر به معناى كفر در برابر اسلام نيست.

 مرحوم كلينى در كتاب اصول كافى (ج 2 - صص 389 و 390) از امام صادق عليه السلام حديثى دارد كه خلاصه آن از نظرتان مى‏گذرد:

 كفر در كتاب خدا بر پنج وجه است: كفر جحود كه خود بر دو وجه است: يكى آنكه بدون دليل

 نقطه‏هاى‏آغازدراخلاق‏عملى ص :  298 امام صادق عليه السلام در ضمن حديثى فرمود:

الحسد أصله من عمى القلب و الجحود لفضل اللّه تعالى و هما جناحان للكفر و ربوبيت خدا را انكار كنى مانند دهريه و ملاحده كه همه چيز را از طبيعت مى‏دانند و در اين مورد دليل قانع كننده‏اى ندارند، دوم انكار آگاهانه و مغرضانه، چنانكه فرمود:

 وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها انْفُسُهُمْ ظُلْما وَ عُلُوّا... 27: 14 (نمل - 14).

 آيات خدا را از روى ظلم و تكبّر انكار كردند و حال آنكه در دل به آن يقين داشتند.... سوم كفر عملى، چهارم كفر برائة، پنجم كفر نعمت.

 كفر نعمت آن است كه نسبت به آن ناسپاسى كنى و آن را در غير موضع خود به مصرف برسانى.

 خداوند مى‏فرمايد:

 لئنْ شَكَرْتُمْ لَأزيدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ انَّ عَذابي لَشَديدٌ 14: 7 (إبراهيم - 7).

 اگر سپاسگزار باشيد [نعمت خود را] بر شما خواهم افزود و چنانچه نسبت به آن كفر بورزيد. [و ناسپاسى كنيد] عذاب من شديد است.

 و اما كفر عملى آن است كه احكام خدا را عملا زير پا بگذارى و به آن بى اعتنايى كنى. خداوند به يهوديان مى‏فرمايد:

 أ فَتُؤمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَ تَكْفُرُونُ بِبَعضٍ... 2: 85 (بقره - 85).

 به قسمتى از كتاب خدا [: تورات‏] ايمان مى‏آوريد و نسبت به قسمت ديگر كفر مى‏ورزيد؟... و بديهى است كه كفر با ايمان جمع نمى‏شود، پس ايمان و كفر در اين آيه كفر و ايمان عملى است و شايد حديث امام صادق عليه السلام كه فرمود: «ان تارك الصّلوة كافر يعنى من غير علّة» (وسائل الشيعه، ج 3 - ص 29) يعنى «به راستى تارك نماز كافر است در صورتى كه ترك نماز بدون عذر شرعى باشد» نيز ناظر به همين معنى باشد نه اينكه از نظر اعتقاد كافر باشد، چون يكى از اركان عملى اسلام را ترك كرده است، كه امام باقر عليه السلام فرمود: «بنى الاسلام على خمس على الصلوة و الزكوة و الصوم و الحج و الولاية و لم يناد بشى كما نودى بالولاية» (اصول كافى، ج 2 - ص 15) يعنى همان طورى كه اصول اعتقادى اسلام و ايمان پنج چيز است اصول عملى اسلام نيز پنج چيز است: نماز، زكات، روزه، حج، ولايت، و هيچ كدام از آنها به اندازه ولايت داراى اهميت نيست.

 بنابر اين، همان گونه كه انكار اصول اعتقادى موجب كفر اعتقادى است بى اعتنايى و ترك اصول عملى نيز موجب كفر عملى است.

 و اما كفر برائة آن است كه انسان نسبت به كسى اظهار برائت و بيزارى كند مانند اين آيه شريفه:

 إنّى كَفَرْتُ بِما اشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبلُ... 14: 22 (إبراهيم - 22).

 شيطان روز قيامت به پيروانش مى‏گويد من بيزارم از آنچه شما به من نسبت مى‏داديد [كه فكر مى‏كرديد من در امور عالم و اعمال شما مؤثر هستم‏]... با نگرش به اين توضيح، مرحوم مجلسى مى‏فرمايد: با توجه به اينكه كفر در لسان شريعت داراى معانى و مصاديق فراوان است، بنابر اين، آنچه در حديث اصول كفر آمده مى‏تواند منطبق با معانى

 نقطه‏هاى‏آغازدراخلاق‏عملى ص :  299 بالحسد وقع ابن آدم في حسرة الابد و هلك مهلكا لا ينجو منه أبدا.«» حسد از تاريكى قلب و از انكار نعمتهاى خدا نسبت به افراد سرچشمه مى‏گيرد و اين دو [تاريكى قلب و ايراد به اينكه چرا خدا به مردم نعمت داده است‏] دو بال كفر هستند.

به سبب حسد بود كه فرزند آدم براى هميشه در حسرت باقى ماند و به هلاكتى افتاد كه هرگز از آن رهايى نخواهد يافت. مولوى گويد:

 ور حسد گيرد تو را در ره گلو  در حسد ابليس را باشد غلو كاو ز آدم ننگ دارد از حسد  با سعادت جنگ دارد از حسد عقبه زين صعب‏تر در راه نيست  اى خنك آن كش حسد همراه نيست اين جسد خانه حسد آمد بدان  كز حسد آلوده باشد خاندان چون كنى بر بى حسد مكر و حسد  زآن حسد دل را سياهيها رسد خاك شو مردان حق را زير پا  خاك بر سر كن حسد را همچو ما«»

Special Topics
Economics
History
Human Relations
Law
Misconceptions About Islam
Politics

Tools
Qur'an Search
Hadeeth Search
Glossary

سوال :چرا افراد زيادي كه در غدير بودند معناي (من كنت مولاه ) را نفهميدند؟

------------------------------------------

پاسخ :1- هيچ كس ادعا نكرده است جمعيتي كه در غدير خم بودند مفهوم - من كنت مولاه فهذا علي مولاه - را نفهميده اند. بلكه با اين مطلب مي خواهند در اذهان شبهه اي ايجاد كنند. تا در نتيجه , تحريف معنوي در معناي مولا, ايجاد شود. جمله (من كنت مولاه فهذا علي مولا) را پيامبر اسلام وقتي فرمودند كه ابتدائ از مردم اقرار گرفتند كه ((الست اولي بكم من انفسكم )) آيا من از خود شما نسبت به شما اولي نيستم ؟ و مردم پاسخ گفتند, بلي يا رسول الله . بدين طريق ولايت خود را به علي (ع ) تفويض فرمودند. و در سال دهم هجري يعني سال آخر حيات پيامبر وقتي كه خداوند رسول خود را مائمور كرده تا پيام مهمي را به مردم ابلاغ كند, (يا ايها الرسول بلغ ما انزل اليك من ربك فان لم تفعل فما بلغت رسالته ...), اي پيامبر آنچه را كه پروردگار تو بر تو نازل كرده به مردم ابلاغ كن اگر چنين نكردي گويا رسالت او را ابلاغ نكرده اي ), (مائده , آيه 67) كه عده اي زيادي از مفسرين نزول اين آيه را درباره ماجراي غدير مي دانند, (الغدير, ج 1 و 2) كما اين كه عده زيادي از آنها نيز آيه اكمال دين را درباره ابلاغ ولايت علي براي مردم ذكر كرده اند, (تفسير الدر المنثور, ج 2, جلال الدين سيوطي ). بر طبق آنچه اخبار تاريخي نقل مي كند اين امر مهمي كه اگر ابلاغ نشود اساسا" رسالت پيامبر ابلاغ نشده چيزي جز رهبري و ولايت نيست , زيرا اين رهبري است كه دين را حفظ مي كند, نه صرف دوست داشتن علي (ع ), هر چند كه محبت و دوست داشتن ملازم با آن است . و از طرفي بيعت مردم در همان روز غدير با علي (ع ) نشانگر آن است كه آنها مفهوم مولا, را فهميده بودند, تا آنجا كه ابوبكر و عمر به علي (ع ) ضمن تبريك عرض كردند. ((هنبا" لك يا ابن ابي طالب اصبحت مولانا و مولي كل موئمن ج و مومن²ج, اين مقام براي تو فرخنده و گوار باد اي علي بن ابيطالب تو از اين پس مولاي ما و مولاي هر فرد و زن با ايمان خواهي بود)) و خود عمر اولين كسي بوده است كه به علي (ع ) در غدير خم تبريك خلافت و ولايت گفت , (الغدير, روايات غدير). فخر الدين رازي كه از مفسرين بزرگ اهل سنت است در تفسير كبير خود در ضمن تفسير آيه 67 سوره مائده , (يا ايها الرسول ...) به آن اشاره كرده است . و احمد بن حنبل در مسندش آنرا از برائ بن عاذب روايت مي كند. 1- مسند احمد, ج 5, ص 358 و 356 و 347 2- الدر المنثور, ج 5, ص 182 3- صححيح ترمذي , ج 13, ص 164 و اگر مقصود پيامبر از اين كنگره عظيم غدير صرف اعلام دوستي علي بود, پس چرا مي ترسيد و وحشت داشت , و وحشت پيامبر از اين اعلام آشكار است بخصوص اصرار خداوند بر ابلاغ و تهديد پيامبر بر اينكه اگر اعلام نكري اصلا" رسالت خود را ابلاغ نكرده اي نشانگر خوف پيامبر است لذا بدنبال آيه 67 سوره مائده آمده است , ((و الله يعصمك من الناس ; خداوند تو از دست مردم محافظت مي كند)) منظور از اين مردم منافقين و فرصت طلباني بودند كه به پيامبر گرويده بودند و پيامبر هم از آنها وحشت داشت . اينان كساني بودند كه وقتي پيامبر كاغذ و دواتي خواست چيزي بنويسد تا امت گمراه نشوند پيامبر اسلام را متهم به هذيان گويي كردند و اعلام كردند - حسبنا كتاب الله - و اينان كساني مي باشند كه زير بار فرماندهي اساقه بن زيد نمي رفتند, علي رغم اصرار رسول خدا مبني بر حركت لشكر, جواني اسامه را بهانه مي كردند و مترصد رحلت پيامبر بودند تا علت نرفتن به جنگ را معنا كنند و آن غير از تصاحب خلافت نبود و سقيفه را بوجود آوردند و اين در حالي بود كه جنازه پيامبر هنوز دفن نشده بود. بنابراين همه حاضرين در غدير خم معنا و مفهوم - مولا - را فهميده بوده اند, و اگر فرض را بر اين بگذاريم كه عده اي نفهميده بودند, اما معنا و مفهوم درست مولاد براي بزرگان آنروز خصوصا" براي عمر و ابوبكر روشن بود چون اولين كساني بوده اند كه اين امارت و مقام را بر علي بن ابيطالب تبريك گفته اند. و نكته ديگر اينكه تمام حاضرين در غدير خم اهل مدينه نبودند كه در حمايت از علي بن ابيطالب مفهوم درست (مولائ) را از پيامبر نقل كنند, و از طرفي اگر همه حاضرين غدير خم را اهل مدينه فرض كنيم با توجه به جو حاكم بر مدينه كه مملو از ارعاب و تهديد بود چه كسي جرائت مي كرد لب بجنباند, در شرايطي كه به دختر پيامبر با آنهمه سفارش و منزلت توهين و جسارت مي شود وضعيت ديگران مشخص است و مي شود گفت براي حبس نفس ها با اين كارها زهر چشمي از امت اسلام گرفتند. 2: ولايت و خلافت اميرالموئمنين علي (ع ) تنها به ماجراي غدير خم محدود نيست , و در جمله (من كنت مولاه فهذا علي مولاه ) ختم نمي شود. در واقعه انذار عشيره و اقربين نيز پيامبر اسلام (ص ) صراحتا" وزير و خليفه بودن علي (ع ) بيان فرموده است , (و انذر عشيرتك الاقربين , سوره شعرائ آيه 214). داستاني كه پيامبر اسلام اقوام خود را فراخواند و آنها را دعوت به پذيرش اسلام نمود و در آن جمع اعلام كرد هر كس از ميان آن جمع رسالت او را بپذيرد جانشين او خواهد بود در آن مجلس با اينكه سه دفعه پيامبر اين مطلب را گوشزد كرد هيچكس جز علي بن ابيطالب دعوت او را نپذيرفت و لذا پيامبر صريحا" او را به جانشيني خود منصوب كردند و فرمودند: (ان هذا (علي ) اخي و وصي و خليفتي فيكم ما سمعوا له و اطيعوا). تفسير طبري , ج 19, ص 68 تفسير بيضاوي , ج 4, ص 96 الكامل في التاريخ , ج 2, ص 42 و 41 تاريخ يعقوبي , ج 1, ص 384 و 382 3- غير از اين دو حادثه صريح , جملاتي كه پيامبر اسلام (ص ) در فضائل علي (ع ) فرموده اند به تك تك قادرند كه مسئله امامت و خلافت او را و يا حداقل لياقت او را به بهترين شكل ثابت كند. علي (ع ) از طرف پيامبر اسلام باب علم مدينه العلم خوانده شده است ; و درباره او حديث منزلت از پيامبر وارد شده است . ((اما ترضي يا علي ان تكون مني بمنزله هارون من موسي )) ]و اين حديث از درجه اعتبار و ارزش و آلايي برخوردار است آن چنان كه هيچ يك از احاديث اسلامي و حتي احاديث فضايل را نمي توان از جهت سند و دلالت با ويژگيهاي حديث منزلت مقايسه نمود, اين حديث را تعداد شصت و چند نفر از صحابه درجه اول پيامبر و بيش از پنجاه نفر از تابعين روايت نموده اند, و تعدادي بالغ بر پانصد نفر از بزرگان حفاظ حديث و حديث شناسان و مفسران و فقيهان و عقيده شناسان و تاريخ نويسان - همه از اهل تسنن - حديث منزلت را به عنوان علي (ع ) در مصادر حديثي تاريخي , كلامي , فقهي , رجالي , و ادبي خود آورده اند و...))[, (نقل از كتاب حق با علي است , ص 102, مهدي فقيه ايماني ). خداي سبحان در ماجراي درخواست حضرت موسي وزارت را براي برادرش هارون مي فرمايد: ((و اجعل لي وزيرا" من اهلي , هارون اخي , اشدد به ارزي , و اشركه في امري )), (سوره طه , آيه 29) با تحليل روي كلمه ((وزيرا")) كه در قرآن آمده و كلمه ((يوازرني )) كه در انذار عشيره و اقربين از زبان پيامبر صادر شده است مي توان فهميد, كه مسئله وزير بودن هارون بر موسي و منزلت علي (ع ) بر پيامبر اسلام همانند هارون بر موسي , مسئله خلافت و پذيرش و مسئوليت سنگين و وزارت است و شركت در امر رسالت مي باشد و اين با امامت و رهبري تحقق مي يابد. 4- اگر تمامي نصوص قرآني و فضائل منقول در سنت نبوي , در عظمت علي (ع ) را كنار بگذاريم . براي اثبات عظمت علي (ع ) و برتري او نسبت به تمام صحابه در تمام ابعاد شخصيتي , كافي است به كتاب نهج البلاغه نظر بيافكنيم هر صاحب عقلي به افضليت و بزرگواري و لياقت علي (ع ) در امر رهبري پيش از همه صحابه و خلفائ اعتراف خواهد كرد. براي آشنائي بيشتر ر.ك : 1- روايت دريا, محمد محمديان , نشر كانون انديشه جوان . 2- حق با علي است , مهدي فقيه ايماني , نشر دفتر تبليغات اسلامي قم .

3-  مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ وَ غَيْرُهُ عَنْ سَهْلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى وَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ جَمِيعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ جَابِرٍ وَ عَبْدِ الْكَرِيمِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ أَبِي الدَّيْلَمِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ أَوْصَى مُوسَى ع إِلَى يُوشَعَ بْنِ نُونٍ وَ أَوْصَى يُوشَعُ بْنُ نُونٍ إِلَى وَلَدِ هَارُونَ وَ لَمْ يُوصِ إِلَى وَلَدِهِ وَ لَا إِلَى وَلَدِ مُوسَى إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَهُ الْخِيَرَةُ يَخْتَارُ مَنْ يَشَاءُ مِمَّنْ يَشَاءُ وَ بَشَّرَ مُوسَى وَ يُوشَعُ بِالْمَسِيحِ ع فَلَمَّا أَنْ بَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْمَسِيحَ ع قَالَ الْمَسِيحُ لَهُمْ إِنَّهُ سَوْفَ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي نَبِيٌّ اسْمُهُ أَحْمَدُ مِنْ وُلْدِ إِسْمَاعِيلَ ع يَجِي‏ءُ بِتَصْدِيقِي وَ تَصْدِيقِكُمْ وَ عُذْرِي وَ عُذْرِكُمْ وَ جَرَتْ مِنْ بَعْدِهِ فِي الْحَوَارِيِّينَ فِي الْمُسْتَحْفَظِينَ وَ إِنَّمَا سَمَّاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى الْمُسْتَحْفَظِينَ لِأَنَّهُمُ اسْتُحْفِظُوا الِاسْمَ الْأَكْبَرَ وَ هُوَ الْكِتَابُ الَّذِي يُعْلَمُ بِهِ عِلْمُ كُلِّ شَيْ‏ءٍ الَّذِي كَانَ مَعَ الْأَنْبِيَاءِ ص يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى وَ لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَ الْمِيزانَ الْكِتَابُ الِاسْمُ الْأَكْبَرُ وَ إِنَّمَا عُرِفَ مِمَّا يُدْعَى الْكِتَابَ التَّوْرَاةُ وَ الْإِنْجِيلُ وَ الْفُرْقَانُ فِيهَا كِتَابُ نُوحٍ وَ فِيهَا كِتَابُ صَالِحٍ وَ شُعَيْبٍ وَ إِبْرَاهِيمَ ع فَأَخْبَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ هذا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولى صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَ مُوسى فَأَيْنَ صُحُفُ إِبْرَاهِيمَ إِنَّمَا صُحُفُ إِبْرَاهِيمَ الِاسْمُ الْأَكْبَرُ وَ صُحُفُ مُوسَى الِاسْمُ الْأَكْبَرُ فَلَمْ تَزَلِ الْوَصِيَّةُ فِي عَالِمٍ بَعْدَ عَالِمٍ حَتَّى دَفَعُوهَا إِلَى مُحَمَّدٍ ص فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مُحَمَّداً ص أَسْلَمَ لَهُ الْعَقِبُ مِنَ الْمُسْتَحْفِظِينَ وَ كَذَّبَهُ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَ دَعَا إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ جَاهَدَ فِي سَبِيلِهِ ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ جَلَّ ذِكْرُهُ عَلَيْهِ أَنْ أَعْلِنْ فَضْلَ وَصِيِّكَ فَقَالَ رَبِّ إِنَّ الْعَرَبَ قَوْمٌ جُفَاةٌ لَمْ يَكُنْ فِيهِمْ كِتَابٌ الكافي ج : 1 ص : 294وَ لَمْ يُبْعَثْ إِلَيْهِمْ نَبِيٌّ وَ لَا يَعْرِفُونَ فَضْلَ نُبُوَّاتِ الْأَنْبِيَاءِ ع وَ لَا شَرَفَهُمْ وَ لَا يُؤْمِنُونَ بِي إِنْ أَنَا أَخْبَرْتُهُمْ بِفَضْلِ أَهْلِ بَيْتِي فَقَالَ اللَّهُ جَلَّ ذِكْرُهُ وَ لا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَ قُلْ سَلامٌ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ فَذَكَرَ مِنْ فَضْلِ وَصِيِّهِ ذِكْراً فَوَقَعَ النِّفَاقُ فِي قُلُوبِهِمْ فَعَلِمَ رَسُولُ اللَّهِ ص ذَلِكَ وَ مَا يَقُولُونَ فَقَالَ اللَّهُ جَلَّ ذِكْرُهُ يَا مُحَمَّدُ وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ وَ لكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ وَ لَكِنَّهُمْ يَجْحَدُونَ بِغَيْرِ حُجَّةٍ لَهُمْ وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص يَتَأَلَّفُهُمْ وَ يَسْتَعِينُ بِبَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ وَ لَا يَزَالُ يُخْرِجُ لَهُمْ شَيْئاً فِي فَضْلِ وَصِيِّهِ حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ السُّورَةُ فَاحْتَجَّ عَلَيْهِمْ حِينَ أُعْلِمَ بِمَوْتِهِ وَ نُعِيَتْ إِلَيْهِ نَفْسُهُ فَقَالَ اللَّهُ جَلَّ ذِكْرُهُ فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ وَ إِلى رَبِّكَ فَارْغَبْ يَقُولُ إِذَا فَرَغْتَ فَانْصَبْ عَلَمَكَ وَ أَعْلِنْ وَصِيَّكَ فَأَعْلِمْهُمْ فَضْلَهُ عَلَانِيَةً فَقَالَ ص مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ قَالَ لَأَبْعَثَنَّ رَجُلًا يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ لَيْسَ بِفَرَّارٍ يُعَرِّضُ بِمَنْ رَجَعَ يُجَبِّنُ أَصْحَابَهُ وَ يُجَبِّنُونَهُ وَ قَالَ ص عَلِيٌّ سَيِّدُ الْمُؤْمِنِينَ وَ قَالَ عَلِيٌّ عَمُودُ الدِّينِ وَ قَالَ هَذَا هُوَ الَّذِي يَضْرِبُ النَّاسَ بِالسَّيْفِ عَلَى الْحَقِّ بَعْدِي وَ قَالَ الْحَقُّ مَعَ عَلِيٍّ أَيْنَمَا مَالَ وَ قَالَ إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمْ أَمْرَيْنِ إِنْ أَخَذْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا كِتَابَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَهْلَ بَيْتِي عِتْرَتِي أَيُّهَا النَّاسُ اسْمَعُوا وَ قَدْ بَلَّغْتُ إِنَّكُمْ سَتَرِدُونَ عَلَيَّ الْحَوْضَ فَأَسْأَلُكُمْ عَمَّا فَعَلْتُمْ فِي الثَّقَلَيْنِ وَ الثَّقَلَانِ كِتَابُ اللَّهِ جَلَّ ذِكْرُهُ وَ أَهْلُ بَيْتِي فَلَا تَسْبِقُوهُمْ فَتَهْلِكُوا وَ لَا تُعَلِّمُوهُمْ فَإِنَّهُمْ أَعْلَمُ مِنْكُمْ فَوَقَعَتِ الْحُجَّةُ بِقَوْلِ النَّبِيِّ ص وَ بِالْكِتَابِ الَّذِي يَقْرَأُهُ النَّاسُ فَلَمْ يَزَلْ يُلْقِي فَضْلَ أَهْلِ بَيْتِهِ بِالْكَلَامِ وَ يُبَيِّنُ لَهُمْ بِالْقُرْآنِ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً وَ قَالَ عَزَّ ذِكْرُهُ وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ‏ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبى ثُمَّ قَالَ وَ آتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ فَكَانَ عَلِيٌّ ع وَ كَانَ حَقُّهُ الْوَصِيَّةَ الَّتِي جُعِلَتْ لَهُ وَ الِاسْمَ الْأَكْبَرَ وَ مِيرَاثَ الْعِلْمِ وَ آثَارَ عِلْمِ النُّبُوَّةِ

 الكافي ج : 1 ص : 295فَقَالَ قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى ثُمَّ قَالَ وَ إِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ يَقُولُ أَسْأَلُكُمْ عَنِ الْمَوَدَّةِ الَّتِي أَنْزَلْتُ عَلَيْكُمْ فَضْلَهَا مَوَدَّةِ الْقُرْبَى بِأَيِّ ذَنْبٍ قَتَلْتُمُوهُمْ وَ قَالَ جَلَّ ذِكْرُهُ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ قَالَ الْكِتَابُ هُوَ الذِّكْرُ وَ أَهْلُهُ آلُ مُحَمَّدٍ ع أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِسُؤَالِهِمْ وَ لَمْ يُؤْمَرُوا بِسُؤَالِ الْجُهَّالِ وَ سَمَّى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْقُرْآنَ ذِكْراً فَقَالَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَ لِقَوْمِكَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَ إِلَى الرَّسُولِ وَ إِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ فَرَدَّ الْأَمْرَ أَمْرَ النَّاسِ إِلَى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمُ الَّذِينَ أَمَرَ بِطَاعَتِهِمْ وَ بِالرَّدِّ إِلَيْهِمْ فَلَمَّا رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ ص مِنْ حَجَّةِ الْوَدَاعِ نَزَلَ عَلَيْهِ جَبْرَئِيلُ ع فَقَالَ يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ فَنَادَى النَّاسَ فَاجْتَمَعُوا وَ أَمَرَ بِسَمُرَاتٍ فَقُمَّ شَوْكُهُنَّ ثُمَّ قَالَ ص يَا أَيُّهَا النَّاسُ مَنْ وَلِيُّكُمْ وَ أَوْلَى بِكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ فَقَالُوا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ فَقَالَ مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَوَقَعَتْ حَسَكَةُ النِّفَاقِ فِي قُلُوبِ الْقَوْمِ وَ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ جَلَّ ذِكْرُهُ هَذَا عَلَى مُحَمَّدٍ قَطُّ وَ مَا يُرِيدُ إِلَّا أَنْ يَرْفَعَ بِضَبْعِ ابْنِ عَمِّهِ فَلَمَّا قَدِمَ الْمَدِينَةَ أَتَتْهُ الْأَنْصَارُ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ جَلَّ ذِكْرُهُ قَدْ أَحْسَنَ إِلَيْنَا وَ شَرَّفَنَا بِكَ وَ بِنُزُولِكَ بَيْنَ ظَهْرَانَيْنَا فَقَدْ فَرَّحَ اللَّهُ صَدِيقَنَا وَ كَبَّتَ عَدُوَّنَا وَ قَدْ يَأْتِيكَ وُفُودٌ فَلَا تَجِدُ مَا تُعْطِيهِمْ فَيَشْمَتُ بِكَ الْعَدُوُّ فَنُحِبُّ أَنْ تَأْخُذَ ثُلُثَ أَمْوَالِنَا حَتَّى إِذَا قَدِمَ عَلَيْكَ وَفْدُ مَكَّةَ وَجَدْتَ مَا تُعْطِيهِمْ فَلَمْ يَرُدَّ رَسُولُ اللَّهِ ص عَلَيْهِمْ شَيْئاً وَ كَانَ يَنْتَظِرُ مَا يَأْتِيهِ مِنْ رَبِّهِ فَنَزَلَ جَبْرَئِيلُ ع وَ قَالَ قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى وَ لَمْ يَقْبَلْ أَمْوَالَهُمْ فَقَالَ الْمُنَافِقُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ هَذَا الكافي ج : 1 ص : 296عَلَى مُحَمَّدٍ وَ مَا يُرِيدُ إِلَّا أَنْ يَرْفَعَ بِضَبْعِ ابْنِ عَمِّهِ وَ يَحْمِلَ عَلَيْنَا أَهْلَ بَيْتِهِ يَقُولُ أَمْسِ مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ وَ الْيَوْمَ قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى ثُمَّ نَزَلَ عَلَيْهِ آيَةُ الْخُمُسِ فَقَالُوا يُرِيدُ أَنْ يُعْطِيَهُمْ أَمْوَالَنَا وَ فَيْئَنَا ثُمَّ أَتَاهُ جَبْرَئِيلُ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّكَ قَدْ قَضَيْتَ نُبُوَّتَكَ وَ اسْتَكْمَلْتَ أَيَّامَكَ فَاجْعَلِ الِاسْمَ الْأَكْبَرَ وَ مِيرَاثَ الْعِلْمِ وَ آثَارَ عِلْمِ النُّبُوَّةِ عِنْدَ عَلِيٍّ ع فَإِنِّي لَمْ أَتْرُكِ الْأَرْضَ إِلَّا وَ لِيَ فِيهَا عَالِمٌ تُعْرَفُ بِهِ طَاعَتِي وَ تُعْرَفُ بِهِ وَلَايَتِي وَ يَكُونُ حُجَّةً لِمَنْ يُولَدُ بَيْنَ قَبْضِ النَّبِيِّ إِلَى خُرُوجِ النَّبِيِّ الْآخَرِ قَالَ فَأَوْصَى إِلَيْهِ بِالِاسْمِ الْأَكْبَرِ وَ مِيرَاثِ الْعِلْمِ وَ آثَارِ عِلْمِ النُّبُوَّةِ وَ أَوْصَى إِلَيْهِ بِأَلْفِ كَلِمَةٍ وَ أَلْفِ بَابٍ يَفْتَحُ كُلُّ كَلِمَةٍ وَ كُلُّ بَابٍ أَلْفَ كَلِمَةٍ وَ أَلْفَ بَابٍ

سوال :تفريحات سالم و سازنده از نظر اسلام چه چيز هايي هستند؟

------------------------------------------

پاسخ :اميرمؤمنان حضرت على(ع) كه بر او و اولاد گرامى‏اش درودها باد، مى‏فرمايند: مؤمن را سه وقت است: «وقتى كه در آن با  پروردگار خود به راز و نياز مى‏پردازد و وقتى كه به حساب نفس خود مى‏رسد و وقتى كه به لذّت‏هاى حلال و خوش مى‏گذراند»ميزان  الحكمه، ج 5، ص 2122.

 (.

  و نيز حضرت در نامه‏ى خود به مالك اشتر مى‏فرمايد: «اگر در همه‏ى اوقات نيّت، پاك و درست باشد و مردم در امنيت و آسايش  باشند، اوقات همه از آنِ خداست»ميزان الحكمه، ج 5، ص 2125.

 (.

  امروزه به تجربه علمى نيز ثابت شده، اوقاتى كه انسان به تفريح مى‏پردازد، سبب انبساط خاطر اوست و آمادگى براى ساير  فعاليت‏هاى زندگى از طريق همين تفريحات سالم به دست مى‏آيد و اگر زندگى را در نظر بگيريم كه يكسره فعاليت، كار، درس و نظاير  اين‏ها باشد طولى نخواهد كشيد كه تعادل روحى و جسمى انسان به هم خواهد خورد و شالوده‏ى وجود به سستى خواهد گرائيد.

  در زمان ائمه معصومين(ع) تفريح‏هايى مانند گردش، شنا، سواركارى، كشتى و مواردى از اين دست بوده است. ولى اين را بايد در  نظر گرفت كه تفريح‏هاى سالم در هر زمان متناسب با شرايط آن زمان بوده است. حتى مردم هر كشور و هر منطقه‏اى براى خود تفريح  خاص دارند كه ممكن است براى ساير مردم در مناطق ديگر عجيب به نظر رسد.

  اگر ايران خودمان را بررسى كنيم، در ايران باستان مردم در اوقات فراغت خود جهت تفريح بهره‏ها مى‏بردند، كتاب‏هاى شعر را  سينه به سينه انتقال مى‏دادند. با خط خوش، چند بيتى بر تن پوست و بعدها بر كاغذ مى‏نوشتند. به دل كوهسارها پناه مى‏بردند. در  منازل و معابر، گرد هم مى‏نشستند و از هر درى سخن مى‏گفتند. در خلوت خود با سنگ و خاك و چوب نقش هنر مى‏زدند.

  با ورود اسلام و پذيرش دين از سوى ايرانيان، تحولى در نگرش مردم صورت گرفت. به اين ترتيب كه هر قدر شناخت فرد نسبت  به جهان، انسان و زندگى، گسترده‏تر و عميق‏تر شد، او به اهميت وقت و عمر بيشتر پى برد و براى استفاده از آن برنامه‏ريزى‏ها نمود و  از آن جايى كه انسان مؤمن، عمر را نعمتى الهى مى‏داند كه فقط يكبار توفيق بهره‏ورى از آن دارد، لذا در همه‏ى لحظات عمر، اعمال و  رفتار خود (شامل كار، استراحت، عبادت، تفريح و...) را در مسير قرب الهى قرار مى‏دهد.

  قرآن شريف مى‏فرمايد: «قسم به عصر، كه واقعاً انسان در معرض زيان است. مگر آنان كه ايمان آورده‏اند و كارهاى شايسته كرده و  به حق و صبر، يكديگر را توصيه كرده‏اند»سوره عصر.

 (.

  ايرانيان با تمدنى كهن مسلمان شدند و اسلام ايشان را با امرى بسيار مهمّ آشنا كرد. آن امر مهم اين بود كه براى وقت و زمان ارزش  زيادى قايل شوند، در عين حال ميانه‏روى و اعتدال را سرلوحه زندگى خود سازند. و تأييد اين سخن پيامبر به صحابه خود فرمود:  «به تفريح و بازى بپردازيد، زيرا من دوست ندارم در دين شما سخت‏گيرى ديده شود»ميزان الحكمة، ج 4، ص 2804.

 (.

  براى بهره‏ورى و بازده مثبت از اوقات فراغت و پرداختن به تفريحات سالم توجه به موارد زير مى‏تواند مفيد شد:

  الف) طبيعت؛ تفريح و سپرى كردن اوقات فراغت، بايد در محيط طبيعى، نشاط‏آور و سرورانگيز باشد. وجود كوهستان‏ها،  جنگل‏ها، گل‏ها، گياهان، رودها، آبشارها، روح و روان آدمى را آرام كرده و به فرد شادى و نشاط مى‏بخشد(در اين باره، در قران كريم در  واژه‏هاى «جنّت»، «نعيم»، «فوز»، «سعيد» و از اين قبيل موضوع‏ها را تحقيق نمائيد.

 ).

  وجود درختان سرسبز و پرشاخ و برگ و باغ‏هايى كه درختانش به هم پيچيده است تداعى‏كننده بهشت است و روح انسان را صفا  مى‏بخشد.

  آب جارى (و ماء مسكوب؛ آب در بهشت پيوسته جريان دارد)واقعه، آيه‏ى 31.

 (. يكى ديگر از پديده‏هاى شادى‏آفرين و بهجت‏آور است. هر چه  محيط فرد، به محيط طبيعى نزديك‏تر و شبيه‏تر باشد، آرامش و آسايش خاطر بيشترى را براى او به همراه مى‏آورد و بر عكس هر چه  تضادها بيشتر باشد، ناآرامى روانى بيشتر رخ مى‏نمايد.

  اولين ثمره استفاده از طبيعت كاستن از صدمات جسمى و روانى است.

  ب) سير و سفر؛ يكى از لذت‏بخش‏ترين تفريحات سالم كه بعض از مردم را واداشته تا اولين فرصت تعطيلى را به آن اختصاص  دهند، مسافرت است. قرآن مردم را به گردش در زمين فرمان داده تا از طريق آن، با وضع گذشتگان آشنا شوند و علل انحراف و  انحطاط جوامع را به خوبى دريابند و به هدفمندى زندگى پى ببرند(حج، آيه‏ى 46، نامه‏ى 31 نهج البلاغه حضرت امير(ع) را ملاحظه بفرمائيد.

 ).

  گردش چون جارى شدن آب است كه از آلودگى و فساد آن مانع مى‏شود. ولى سكون و در جاماندن موجب آلودگى است. البته  همان طور كه ذكر شد سير و سفر و مطالعه دنياى طبيعت يا دفتر تكوين علاوه بر جنبه تفريحى آثار تربيتى و معرفتى كم‏نظيرى نيز  دارد تا جائى كه خلقت آسمان‏ها و زمين، شب و روز، ماه و خورشيد و... نشانه‏هايى از علم و قدرت و حكمت خداوند است.

  ج) نقش ادبيات و شعر؛ مردم ايران از ديرباز، مردمى ادب دوست بوده‏اند. «بوستان»، «گلستان»، «شاهنامه»، «ديوان حافظ» از  پرطرفدارترين كتب ادبى به حساب مى‏آمد و اكنون نيز همتايى براى آن‏ها نيست. سخن از مقوله‏هاى ادبى، اجتماعى، سياسى،  فلسفى، اعتقادى، اخلاقى و گاهى اوقات در قالب طنز، در تركيب‏هاى نظم و نثر وجود دارد كه اهل خود را جذب مى‏كند و مجالسى  خوش و خاطره‏انگيز فراهم مى‏نمايد و همه اين‏ها از ديرباز از مظاهر تفريحات سالم بوده و هست.

  د) ورزش و بازى؛ ورزش و بازى از تفريحات سالم، سودمند و نشاط‏انگيزى است كه در تأمين سلامت و بهداشت جان و تن،  تأثيرات زيادى دارد. اسلام حفظ بدن و سلامتى آن را وظيفه اوليّه هر مسلمانى مى‏داند و به آن همان اهميت را مى‏دهد كه براى  سلامتى روح، ارزش قايل است. در حدى كه علم «ابدان» را هم‏رديف علم «اديان» برمى‏شمرد. چنان كه پيامبر مى‏فرمايد: العلمُ  عِلمانِ: علمُ الاديان و علمُ الابدانعلم بر دو نوع است: دين‏شناسى و بدن‏شناسى(بحار، ج 1، ص 220.

 ).

  در سيره معصومين(ع) پياده‏روى يا مشى، نمود بارزى دارد مثلاً نقل شده امامان ما در بيشتر مواقعِ حج، به صورت پياده براى  انجام اين عمل عبادى مشرّف مى‏شدند.

  در پايان سخن خود به فرمايش قرآن اشاره نموده‏ايد: كه قرآن مؤمنان را به سبقت و سرعت در كارهاى خير دعوت مى‏كند. از  جمله در توصيف مؤمنان مى‏فرمايد اولئك يُسارعونَ فى الخيرات و هم لها سابقون(مؤمنان) كسانى هستند كه به انجام كارهاى خير مى‏شتابند و نيز  در اين مسير از هم پيشى مى‏گيرند(مؤمنون، آيه‏ى 61.

 ). از نوشته شما استفاده مى‏كنيم كه در تشخيص كارهاى خير و انتخاب آن‏ها، و دورى از گذراندن وقت  به بطالت، معرفت و شناخت كافى را داريد. .

  براى كسب اطلاعات بيشتر ر.ك:

  1. مجله‏ى حديث زندگى، (نشانى مجله: قم ـ صندوق پستى 816/37185)

  2. مجله‏ى پرسمان.

  3. شرع و شادى، ابوالفضل طريقه‏دار، نشر همسايه، 1376